و اگر اختيارى و عمل اختيارى وجود نداشته باشد اصلًا بهشتى نمىتواند وجود داشته باشد . پس اين ، حرف مهمل است كه خدا انسان را خلق كند بعد هم ببرد به بهشت . خيال كرده‌اند بهشت مثل باغى است در شميرانات ، انسان هم مثل يك فلز يا گياه است ، اين را ببرند آنجا بگذارند ، قضيه حل مىشود ! اين جهت را عرض كرديم كه آيهء كريمه با اين تعبير بيان مىكند : « لِيَقومَ النّاسُ بِالْقِسْطِ » « 1 » براى اينكه خود مردم قيام به قسط و عدالت بكنند ، خود مردم خوبى را براى خود كسب كنند . « انّا خَلَقْنَا الْانْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ امْشاجٍ نَبْتَليهِ فَجَعَلْناهُ سَميعاً بَصيراً . انّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ امّا شاكِراً وَ امّا كَفوراً » « 2 » . علاوه بر انبياء ، مردم نيز در حفظ دين مسؤوليت دارند پس گذشته از اينكه حكمت بارى تعالى اقتضا مىكند كه هر مسبَّبى به وسيلهء سبب خاص خودش صورت بگيرد ، وضع خاص انسان چنين امرى را اقتضا مىكند ؛ و حتى نكته‌اى در اينجا هست - كه در آيات بعد آن را بيشتر توضيح مىدهيم - و آن اين است كه مسؤول دين ، يعنى مسؤول ترويج و پخش دين ، مسؤول حفظ و نگهدارى و صيانت دين فقط انبياء نيستند ، مردم هم در اينجا مسؤوليتى دارند و اين مسؤوليت را بسا هست با زور و با نيرو بايد انجام بدهند . اينجاست كه مسألهء آهن را مطرح مىكند : « وَ انْزَلْنَا الْحَديدَ فيهِ بَأْسٌ شَديدٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ » . هر چيزى در عالم طبيعت براى غايتى خلق شده است و احياناً براى غايات ديگرى كه هدف اصلى نيست [ و ] در موارد ديگر هم مورد استفاده قرار مىگيرد . خدا آهن را فرستاده است در عالم به اين معنى كه آهن را نازل كرده - چون گفتيم خدا همه چيز را نازل كرده و نازل شدن يعنى از ارادهء حق ناشى شدن - براى اينكه يكى از ابزارها و وسايلى است كه بشر در عالم مىتواند از آن استفاده كند بلكه از مهمترين موادى است كه بشر در اين عالم آنها را مورد استفادهء خودش قرار داده است . آنگاه استفاده‌اى كه از آهن در جنگها مىشود ممكن است كسى بگويد اين ديگر استفادهء به اصطلاح عرَضى است نه استفادهء اصلى . ولى قرآن مىخواهد بگويد نه ، اين در خلقت آهن اصالت دارد : « وَ

--> ( 1 ) . حديد / 25 . ( 2 ) . انسان / 1 و 2 .